Што прави директивата
Директивата (ЕУ) 2019/1937 за заштита на лицата што пријавуваат повреди на правото на Унијата беше донесена на 23 октомври 2019 и стапи во сила на 16 декември 2019. Земјите-членки имаа рок до 17 декември 2021 да ја пренесат во националното право, а до 17 декември 2023 за обврската на приватните работодавци со 50 до 249 работници да воспостават внатрешни канали.
Директивата прави две работи. Бара од организациите да понудат безбедни начини за пријавување неправилности и ги заштитува лицата што пријавуваат од одмазда. Утврдува минимални стандарди, па националните закони можат да заштитат повеќе луѓе или да опфатат повеќе видови неправилности.
Укажувачот може да користи три патишта: внатрешно, до сопствената организација; надворешно, до надлежен орган; или, под строги услови, јавно. Земјите-членки мора најпрвин да го поттикнуваат внатрешното пријавување кога повредата може да се реши внатрешно, а укажувачот не гледа ризик од одмазда.
Кои повреди се опфатени
Директивата ги опфаќа пријавите за повреди на правото на ЕУ во овие области:
- јавни набавки
- финансиски услуги, производи и пазари и спречување на перење пари и финансирање на тероризам
- безбедност и усогласеност на производите
- безбедност во транспортот
- заштита на животната средина
- заштита од зрачење и нуклеарна безбедност
- безбедност на храната и на храната за животни, здравје и благосостојба на животните
- јавно здравје
- заштита на потрошувачите
- приватност и лични податоци и безбедност на мрежните и информациските системи
- финансиските интереси на ЕУ и внатрешниот пазар, вклучително правилата за конкуренција, државна помош и оданочување на компаниите
Според извештајот на Европската комисија за директивата од 2024 година, големо мнозинство земји-членки ја прошириле заштитата надвор од директивата, а околу половина додале области од националното право, како корупцијата или кривичните дела. Проверете што опфаќа законот на вашата земја.
Кој е заштитен
Заштитата ги опфаќа лицата што дознаваат за повреди преку својата работа, во приватниот или во јавниот сектор. Тоа вклучува најмалку:
- вработени, вклучително и државни службеници
- самовработени лица
- акционери, членови на управните и надзорните органи, волонтери и платени или неплатени практиканти
- лица што работат за изведувачи, подизведувачи и добавувачи
- поранешни вработени и кандидати за работа што дознале за повреда за време на постапката за вработување
Заштитата се однесува и на лицата што му помагаат на укажувачот, на колегите и роднините што би можеле да претрпат одмазда и на компаниите што укажувачот ги поседува или за кои работи. За да има право на заштита, укажувачот морал да има основани причини да верува дека информациите се вистинити и дека спаѓаат во опфатот на директивата во моментот кога пријавил. Лицето што пријавило анонимно, а подоцна е идентификувано, ја задржува истата заштита.
Кој мора да воспостави внатрешен канал
- Приватен сектор: секој работодавач со 50 или повеќе работници.
- Некои регулирани сектори, како финансиските услуги и спречувањето на перење пари: секој работодавач опфатен со соодветните правила на ЕУ, без оглед на неговата големина.
- Јавен сектор: секое јавно тело, вклучително и субјектите во негова сопственост или под негова контрола. Земјите-членки можат да ги изземат општините со помалку од 10.000 жители или со помалку од 50 работници и другите јавни тела со помалку од 50 работници.
- Помали приватни работодавци: само кога тоа го бара националниот закон по проценка на ризикот, на пример поради ризици за животната средина или за јавното здравје.
Приватните работодавци со 50 до 249 работници можат да споделуваат ресурси за примање и истражување на пријавите, но секој ги задржува своите обврски за доверливост, повратна информација и постапување. Каналот може да го води определено лице или оддел во рамките на организацијата или надворешен давател на услуга што ги исполнува истите барања.
Групи компании
Во својот извештај од 2024 година, Европската комисија ги критикуваше националните правила што им дозволуваат на корпоративните групи да имаат канал само на ниво на групата и ги изземаат нивните поголеми компании, бидејќи каналите треба да бидат достапни и блиски до лицата што пријавуваат. Ако имате еден канал за целата група, проверете дали на вашите компании со 250 или повеќе работници им е потребен сопствен канал.
Што мора да овозможи внатрешниот канал
Постапките за внатрешно пријавување мора да вклучуваат:
- безбеден канал што го заштитува идентитетот на укажувачот и на секое лице наведено во пријавата, без пристап за неовластен персонал
- потврда за прием до укажувачот во рок од седум дена
- непристрасно лице или оддел што постапува по пријавите, одржува контакт со укажувачот и бара дополнителни информации кога е потребно
- совесно постапување, вклучително и по анонимните пријави кога тоа го бара националниот закон
- повратна информација до укажувачот во разумен рок, најдоцна три месеци по потврдата за прием или три месеци по истекот на седумте дена ако не била испратена потврда
- јасни и лесно достапни информации за тоа како да се пријави надворешно, до надлежните органи
Каналот мора да прима пријави писмено, усно или на двата начина. Кога каналот прима усни пријави, тие мора да бидат можни по телефон или преку друг систем за гласовни пораки. Директивата предвидува и лична средба во разумен рок, кога укажувачот ќе ја побара, а националните закони се разликуваат во тоа дали секој канал мора да ја нуди, па проверете го вашиот.
Временската линија на една пријава
- Ден 0: пријавата пристигнува преку каналот.
- До седмиот ден: укажувачот добива потврда за прием.
- Во рок од три месеци од потврдата: укажувачот дознава што е направено или планирано и зошто.
- Цело време: пријавата се евидентира, пристапот е ограничен, а идентитетот на укажувачот останува заштитен.
Анонимни пријави
Директивата ѝ остава на секоја земја-членка да одлучи дали организациите мора да примаат и да постапуваат по анонимни пријави. Според извештајот на Комисијата од 2024 година, околу половина од националните закони ги уредуваат анонимните пријави, а повеќето од нив бараат тие да се примаат и да се постапува по нив, од страна на надлежните органи или на секоја организација што има канал. Онаму каде што мора да се примаат, со нив се постапува како со секоја друга пријава.
Примањето анонимни пријави помага само ако укажувачот може да остане во контакт без да открие кој е. Испланирајте како ќе потврдите прием на анонимна пријава, како ќе поставувате дополнителни прашања и како ќе давате повратна информација.
Како помага HR Hero
Јавната страница за пријавување на HR Hero стандардно е анонимна. Укажувачите добиваат референтен број и можат да генерираат лозинка од четири зборови за да го проверуваат статусот. Образецот нема поле за контакт, па укажувачот што сака разговор остава контакт во самата пријава, а овластеното лице таму испраќа приватен токен за понатамошна комуникација.
Доверливост, заштита на податоците и евиденција
Идентитетот на укажувачот не смее да се открие на никого надвор од персоналот овластен да прима пријави или да постапува по нив без изречна согласност на укажувачот. Истото важи и за секоја информација од која може да се открие неговиот идентитет. Исклучоците се дозволени само кога тоа го бара правото на ЕУ или националното право, на пример во истрага или во судска постапка, а укажувачот вообичаено мора претходно да биде известен.
Личните податоци се обработуваат според GDPR, а податоците што очигледно не се релевантни за пријавата не смеат да се собираат или мора без одлагање да се избришат. Секоја пријава мора да се евидентира и да се чува не подолго отколку што е неопходно и пропорционално. Усните пријави и средбите можат да се документираат со снимка или со точен записник, со согласност на укажувачот и со можност тој да го провери, исправи и потпише.
Како помага HR Hero
Содржината на пријавите е шифрирана со сопствениот клуч на вашата компанија, само лицата со дозволи за пријавување неправилности можат да отворат случај, а секој случај има дневник поврзан со хеш-синџир, кој се проверува секоја ноќ. Затворените пријави излегуваат од сандачето по рокот на чување што Office Hero го поставува за вашата компанија, од 12 до 120 месеци од приемот; тие се означуваат како избришани, а не се бришат трајно.
Заштита од одмазда
Забранет е секој облик на одмазда, вклучително заканите и обидите. Директивата дава примери:
- отказ, суспензија, деградирање или ускратено унапредување
- промени на работните задачи, местото на работа, платата или работното време и ускратена обука
- негативни оценки на учинокот или препораки и дисциплински мерки
- присилба, заплашување, вознемирување, исклучување од колективот и дискриминација
- непретворање или необновување на договор на определено време или негово предвремено раскинување
- штета на угледот, вклучително и на социјалните мрежи, финансиска загуба и ставање на црна листа во одреден сектор
- раскинати договори за стоки или услуги, одземени лиценци или дозволи и упатувања на психијатриски или медицински прегледи
Ако укажувачот претрпи штета и покаже дека пријавил, се претпоставува дека штетата е одмазда, а работодавачот мора да докаже дека имал други, соодветно оправдани причини. Договорите и политиките не можат да ги одземат овие права. Земјите-членки утврдуваат казни за секој што го попречува пријавувањето, врши одмазда, покренува злонамерни постапки или ја нарушува доверливоста, како и за укажувачите што свесно пријавуваат лажни информации.
Каде се националните закони
Пренесувањето одеше бавно. До рокот од 17 декември 2021, само три земји-членки целосно ја пренеле директивата; осум следеа во 2022, а тринаесет во 2023 година, според извештајот на Комисијата од 2024 година. Истиот извештај утврди дека сите земји-членки ги пренеле главните одредби, но дека клучни области сѐ уште бараат работа, како опфатот, условите за заштита и заштитата од одмазда, вклучително и казните.
Националните закони се разликуваат во деталите: дали мора да се примаат анонимни пријави, кои области од националното право се опфатени, како мора да функционира усното пријавување и кој орган ги прима надворешните пријави. Следете ги правилата на земјата каде што е основана секоја од вашите компании.
Надвор од ЕУ: Северна Македонија и регионот
Директивата не се применува директно надвор од ЕУ, но многу земји имаат свои закони за укажувачите. Северна Македонија го донесе Законот за заштита на укажувачите во 2015 година. Според прегледот на правната фирма CMS, компаниите со десет или повеќе вработени мора да донесат внатрешни правила за пријавите и да назначат лице што ќе ги прима.
Подготвен е нов закон за усогласување на Северна Македонија со директивата. Извештајот за владеењето на правото 2026 на Европската комисија наведува дека нацртот ги завршил консултациите во рамките на Владата во март 2026, без јасна временска рамка за неговото донесување во Собранието. И другите земји во регионот имаат свои правила, затоа проверете ги за секоја компанија и имајте на ум дека ќерките-компании во земјите на ЕУ го следат правото на својата земја-членка.
Список за проверка за воспоставување на вашиот канал
- Пребројте ги работниците на секоја компанија и проверете ги праговите во нејзиниот национален закон.
- Определете непристрасно лице или оддел што ќе постапува по пријавите, со заменик, и обучете ги за доверливоста.
- Одлучете како луѓето можат да пријавуваат, писмено, по телефон или на средба, и дали мора да примате анонимни пријави.
- Објавете јасни упатства за внатрешно пријавување и за пријавување до надлежните органи.
- Воспоставете рутина со која приемот на секоја пријава се потврдува во рок од седум дена, а повратна информација се дава во рок од три месеци.
- Ограничете го пристапот до пријавите, заштитете ги идентитетите и евидентирајте го секој чекор.
- Утврдете рок на чување за затворените пријави што е во согласност со директивата и со вашиот национален закон.
- Кажете им на менаџерите дека одмаздата е забранета и редовно преиспитувајте ја постапката.
Како може да помогне Office Hero
HR Hero, апликацијата на Office Hero за човечки ресурси, вклучува канал за пријавување неправилности изграден околу директивата. Ви дава јавна страница за пријавување на Office Hero Connect за која не е потребна сметка, внатрешен образец за вработените, сандаче со случаи за вашите овластени лица и потсетник до овластените лица доделени на пријавата кога ќе поминат седум дена без потврда за прием. Содржината на пријавите е шифрирана, а секој случај има дневник поврзан со хеш-синџир.
Знајте ги и неговите ограничувања: пријавите се поднесуваат писмено, без телефонска линија или гласовно снимање, укажувачите не можат да прикачуваат датотеки, никој не добива известување кога ќе пристигне нова пријава, а рокот од три месеци за повратна информација се следи преку филтерот по старост во сандачето, а не преку потсетник. Страницата за каналот за пријавување објаснува како функционира.